Son Dakika
19 Temmuz 2019 Cuma

Tarihte bugün – 24 Temmuz

1902 yılında İstanbul’da doğan Afife Jale, ilk Türk kadın tiyatro oyuncusudur.

24 Temmuz 2014 Perşembe, 17:32

1902 yılında İstanbul’da doğan Afife Jale, ilk Türk kadın tiyatro oyuncusudur. Tiyatro sevgisiyle 1918’de, Türk ve Müslüman kadınlarının sahneye çıkmaları yasak olan bir dönemde Darülbedayi’ye (Şehir Tiyatroları) alınmak üzere açılan sınava girer.

OLAYLAR

1823 – Şili’de kölelik yasaklandı.
1847 – Salt Lake City, İsa Mesih’in Son Zaman Azizler Kilisesi peygamberlerinden Brigham Young öncülüğünde kurulmaya başlandı.
1866 – Tennessee, Amerikan İç Savaşı sonrasında birliğe tekrar kabul edilen ilk eyalet oldu.
1901 – Yazar O. Henry, zimmet suçundan Austin, Texas’ta üç yıl kaldığı hapishaneden iyi hal nedeniyle salıverildi.
1908 – II. Meşrutiyet’in ilanı. 29 yıldır askıda olan Osmanlı Anayasası yeniden yürürlüğe girdi.
1911 – III. Hiram Bingham, Machu Picchu’yu (İnka’ların kayıp şehri) yeniden keşfetti.
1915 – Şikago’da yolcu gemisi battı: 845 kişi öldü.
1923 – Günümüz Türkiye’sinin sınırlarının çizildiği Lozan Antlaşması imzalandı.
1931 – Pittsburgh’da (Pensilvanya) yaşlılar evinde çıkan yangında 48 kişi öldü.
1936 – İspanya hükümeti iç savaş nedeniyle dünyadan yardım istedi.
1943 – II. Dünya Savaşı: İngiliz ve Kanada uçakları geceleri, ABD uçakları gündüzleri Hamburg’u bombaladı. Kasım’da operasyon bittiğinde 9.000 ton patlayıcı kullanılmış, 30.000 den fazla insan ölmüş ve 280.000 bina yıkılmış olacaktı.
1950 – Gazeteciler Cemiyeti sansürün kaldırılışını Basın Bayramı ilan etti.
1952 – Merzifon ve Akşehir’de sel: 77 ev yıkıldı, 500 büyükbaş hayvan öldü, tarım alanları sular altında kaldı.
1955 – Ekrem Koçak 800 metrede Akdeniz Oyunları rekoru kırarak birinci oldu.
1958 – Türkiye’nin Kıbrıs’a asker gönderme önerisini İngiltere reddetti.
1959 – Irak’ta 1000 kadar Kerkük Türkmeni’nin katledildiği açıklandı.
1960 – Basın Ahlak Yasası imzalandı.
1963 – Sendikalar Kanunu ile Toplu İş Sözleşmesi, Grev ve Lokavt Kanunu çıktı.
1967 – Dokunulmazlığı kaldırılan Türkiye İşçi Partisi İstanbul Milletvekili Çetin Altan iptali istemiyle Anayasa Mahkemesi’ne başvurdu.
1967 – 11 Mayıs’ta greve giden ve haklarını almak için Ankara’ya yürüyüşe geçen Manisalı 90 temizlik işçisi 930 kilometre kat ederek Ankara’ya vardı.
1968 – Polisin İstanbul Teknik Üniversitesi Yurdu’nu bastığı sırada dövdüğü gençlerden Hukuk Fakültesi öğrencisi Vedat Demircioğlu sekiz gün komada kaldıktan sonra öldü.
1974 – Yunanistan’da yedi yıldır süren cunta yönetimi sona erdi; sürgündeki Konstantin Karamanlis hükümeti kurmak üzere geri döndü.
1977 – Dört gün süren Libya-Mısır savaşı sona erdi.
1985 – Yeşilköy Havaalanı’na, Atatürk Havalimanı adı verildi.
1986 – Kartal, İstanbul’da tren kazası: 9 ölü, 18 yaralı.

DOĞUMLAR

1783 – Simón Bolívar, Güney Amerikalı devrimci lider
1802 – Alexandre Dumas, père, Fransız yazar (ö. 1870)
1803 – Adolphe Adam, Fransız besteci (ö. 1856)
1844 – İlya Repin, Rus ressam (ö. 1930)
1857 – Henrik Pontoppidan, Danimarkalı yazar (ö. 1943)
1864 – Juan Vicente Gómez, 1908-1935 arasında Venezuela diktatörü
1897 – Amelia Earhart, ABD’li havacı ve yazar
1922 – Namık Kemal Şentürk, İzmir valisi
1931 – Ermanno Olmi, İtalyan yönetmen
1936 – Dan Inosanto, Bruce Lee’nin öğrencisi
1938 – José Altafini, İtalyan futbolcu
1939 – Walt Bellamy, ABD’li basketbolcu
1952 – Gus Van Sant, ABD’li yönetmen ve müzisyen
1954 – Erdoğan Arıca, Türk futbolcu, teknik direktör
1963 – Karl Malone, ABD’li eski basketbolcu
1965 – Süleyman Nevzat Korkmaz, Türk siyasetçi
1969 – Jennifer Lopez, ABD’li aktris, latin pop müzik şarkıcısı, moda tasarımcısı ve dansçısı
1969 – Uzay Heparı, Türk besteci ve yapımcı (ö. 1994)
1972 – Burak Şendağ, Türk Tango bestecisi, bandoneonist ve piyanist
1973 – Evren Duyal, Türk tiyatrocu, sinema oyuncusu
1975 – Torrie Wilson, ABD’li model ve güreşçi
1975 – Eric Szmanda, ABD’li sinema oyuncusu
1976 – Tiago Monteiro, Portekizli Formula 1 sürücüsü
1977 – Mehdi Mahdavikia, İranlı futbolcu
1979 – Rose Byrne, Avustralyalı oyuncu
1979 – Cristian Rodrigo Zurita, Arjantinli futbolcu
1981 – Summer Glau, ABD’li dansçı, sinema ve dizi oyuncusu
1982 – Anna Paquin, Akademi ödülü sahibi Kanadalı oyuncu
1982 – Vyacheslav Krendelev, Türkmenistanlı futbolcu
1983 – Daniele De Rossi, İtalyan futbolcu
1984 – Debby Stam, Hollandalı voleybolcu
1985 – Onur Şan, Türk şarkıcı
1987 – Merve Sevi, Türk oyuncu
1989 – Eko Yuli Irawan, Endonezyalı halterci

ÖLÜMLER

1862 – Martin Van Buren, ABD’nin 8. başkanı (d. 1782)
1927 – Ryunosuke Akutagawa, Japon yazarı (d. 1892)
1957 – Sacha Guitry, Fransız aktör, yönetmen, senarist (d. 1885)
1980 – Peter Sellers, İngiliz aktör (d. 1925)
1941 – Afife Jale, ilk Türk kadın tiyatro oyuncusu (d. 1902)

AFİFE JALE

1902 yılında İstanbul’da doğdu. İlk Türk kadın tiyatro oyuncusudur. Dr. Sait Paşa’nın torunudur. Tiyatro sevgisiyle 1918’de, Türk ve Müslüman kadınlarının sahneye çıkmaları yasak olan bir dönemde Darülbedayi’ye (Şehir Tiyatroları) alınmak üzere açılan sınava girer. Prof. Metin And, Türk Tiyatrosu Tarihi kitabında o dönemi “1920 yılında Darülbedayi, Hüseyin Suat’ın “Yamalar” adlı oyununu Kadıköy’deki Apollon Tiyatrosu’nda (şimdiki Reks Sineması) sahneye koyuyordu. Bu oyunda Emel adlı kızı oynayan Eliza Binemeciyan topluluktan ayrılıp yurt dışına gittiği için bu rolü yüklenecek bir bayan aranıyordu, bu rol için seçilen Afife, “Jale” takma ismiyle Kadıköy’de Apollon Tiyatrosu’nda sahneye çıkar. O tarihi geceyi, altı yıl sonra Refik Ahmet Sevengil’e anlatırken “Hayatımda mesut olduğum ilk gece…” diyordu; “Sanatın, ruhuma verdiği güzel sarhoşluk içinde idim. Opiyekte güzel bir sen (scene:sahne) vardır; ağlama sahnesi… Orada taşkın bir saadetle ağladım. Sahiden ağladın… Alkış, alkış, alkış… Perde kapandı; açıldı, bana çiçekler getirdiler. Muharrir Hüseyin Suat bey, kuliste bekliyormuş; ben çıkarken durdurdu; alnımdan öptü: “Bizim sahnemize bir sanat fedaisi lazımdı; sen işte o fedaisin.” dedi. şeklinde konuşmuştu.

Daha sonra “Tatlı Sır” ve “Odalık” oyunlarında da polis baskını ile karşılaşır. İçişleri Bakanlığı’nın gönderdiği bir genelgeyle müslüman kadınların sahneye çıkmaları yasaklandı. Ancak bu işin bir de geçmişi vardı. 10 Kasım 1918’de, Behire, Memduha, Beyza, Refika ve Afife stajyer kadrosuna alınmışlar, ötekiler işi bırakmışlardı. İkisi de sahneye çıkarılmamışlardı. Refika suflör olarak çalışıyordu. Tüm baskılara karşın bundan sonra Burhanettin Topluluğunda Seniye, Yeni Sahne’de Şaziye (Moral), Münire (Neyyire Neyir), Bedia (Muvahhit) Milli Sahne’de Huriye ve Hikmet, Ruhat gibi Müslüman Türk kadınları Afife’yi izlediler” diye anlatır.

Nezihe Araz’ın kaleminden Afife şöyle sesleniyor. “Beni acıyarak değil, düşünerek severek, kucaklayarak hatırlayın. Tiyatro varsa ben varım” inancı ve aşkıyla yaşıyordu Afife, “Olmak ya da olmamak” işte gerçek buydu onun için. “Olmak”la sanatını icra etmek eşanlamlıydı, bu eşanlam da tiyatroydu. Toplum hayatında ilk olmak; yani onun deyimle “ilk ateşi yakmak”,” ilk türküyü söylemek”,” ilk aşkı ya da direnişi başlatmak” bir olaydı ve bunun her zaman bir bedeli vardı. İlkler yol boyu bu bedeli ödediler.”

Bu zaptiye baskının ilkinde Afife arkadaşlarınca kaçırılmışsa da daha sonra sokakta polisce yakalanarak karakola götürülür. “Dinini, milliyetini unutan sen misin?” diye hırpalanır. Aile içinde babası da onun tiyatrocu olmasına karşıdır. Babasının gözünde Afife artık fahişedir. Evden de ayrı yaşamak zorundadır. Bu arada Darülbedayi’deki ücretli görevine de son verilir. Güvencesiz ve parasızdır. Önüne geçilmeyen şiddetli baş ağrıları başlar. Hekimi morfinle tedavi yoluna giderek büyük bir yanlışlık yapar. Bunun sonucu Afife artık bir morfin bağımlısıdır. Bu nedenle yaşamının son yıllarını Bakırköy Ruh ve Sinir Hastalıkları Hastanesi’nde geçirir ve 39 yaşındayken burada ölür.

Günümüzde, bir şirket tarafından düzenlenen ve gelenekselleşmiş hale gelen Afife Tiyatro Ödülleri, sanatçının anısına her yıl düzenlenmektedir.

1974 – James Chadwick, Nobel ödüllü İngiliz fizikçi (d. 1891)
1986 – Fritz Albert Lipmann, Nobel ödülü kazanmış Alman asıllı ABD’li biyokimyacı (d. 1899)
1991 – Isaac Bashevis Singer, Nobel ödülü kazanmış Polonya asıllı ABD’li yazar (d. 1902)
1995 – Sadık Ahmet, mensubu olduğu Batı Trakya Türkleri’nin hakları için verdiği mücadele ile tanınmış bir tıp doktoru ve siyasetçi (d. 1947)
2002 – Adnan Yücel, Türk Şair (d. 1953)
2004 – Bob Azzam, Fransa’da ün kazanmış Mısırlı şarkıcı (d. 1925)

Yorum yazın...

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir


Wordpress Haber Teması Tasarım ve Programlama: Seçkin Talanöz