Yaşayan Kahraman Gemi; Selanik (Gonca) Gemisi

Yaşayan Kahraman Gemi; Selanik (Gonca) Gemisi

Yazımızın temelini oluşturan Selanik gemisi, İngiltere’de bir römorkör olarak inşa edilmişti. Daha sonra, Osmanlılar tarafından sahiplenilmiş Çanakkale’de ve Gölcük’te bulunan donanmanın hizmetine verilmiştir. Donanmada hizmet vermesi sürecinde römorkör, mayın dökücü, mayın toplayıcı, eğitim, personel taşıma gemisi gibi görevleri üstlenmiştir. Donanmadaki görevi sonlandırılıp hurda olarak satılmayı beklerken “Rahmi Koç Müzesi” tarafından sahiplenilerek gövde, motor ve mekanik aksamı korunarak tadil edilmiştir.

Yaşayan Kahraman Gemi; Selanik (Gonca) Gemisi

Geminin yaşam süreci dikkate alındığında, Osmanlı Donanmasından günümüze kalan ve halen aktif durumda olan Gonca gemisi, Cumhuriyet dönemine damgasını vuran ve günümüze ulaşan nadir bir gemi olma özelliği taşımaktadır.

Cumhuriyet’in kazanım mücadelesinde hizmet etmiş isimsiz kahramanlardan bir tanesi de Selanik Gemisi’dir.

Selanik Liman İşletmesi'nde römorkör olarak kullanılan gemi Eylül 1911'de Osmanlı Devletince sahiplenilerek Çanakkale’ye getirilmiş ve aynı tarihlerde mayın gemisi vasfı kazandırılmıştır. Trablusgarp ve I. Dünya Savaşları’nda Çanakkale’de görev alarak boğazın iki kez mayınlanmasında ve daha sonra mayınların kaldırılmasında aktif rol oynamıştır. Mayın dökme ve toplama eğitimlerinde görev alan gemi zaman zaman gerçekleştirilen tatbikatlarda görevlendirilmiş ve aynı zamanda gemi kurtarma çalışmalarında da görev almıştır.

Selanik Gemisi’nin adı ilerleyen yıllarda Konca ve Gonca olarak iki kez değiştirilmiştir. Gemi, zaman içinde mayın gemisi olma vasfını kaybetmiş olup, yardımcı gemi statüsünde Y-1003 borda numarası ile Gölcük’te yer alan Marmara ve Boğazlar Deniz Kolordu Komutanlığında görevlendirilmiştir. İstanbul Boğaz Komutanlığı emrinde 1960’lı yıllara kadar römorkör ve personel taşıma hizmetlerinde kullanılmıştır. Deniz Kuvvetlerinde hizmetini tamamlayıp, hurdaya çıkarıldığı dönemde ise Rahmi Koç Müzesi tarafından fark edilerek sahiplenilmiş, tadil edilerek korunmuş ve müzeye kazandırılmıştır. Şu anda Rahmi Koç müzesinde korunan ve yaşatılan Gonca gemisi önemli bir Cumhuriyet değerimizdir.

Selanik gemisi, bir römorkör olarak 30 m boyunda ve 7,32 m eninde inşa edilmiştir.

Gonca gemisinin ilk adı “Selanik”tir. Daha sonra; “Konca” ve güncel adı olan “Gonca” isimlerini almıştır. İngiltere’de 1907-1909 yılları arasında inşa edilmiş, yaşamı boyunca da; Römorkör, Mayın Dökücü, Mayın Toplayıcı, Eğitim gemisi, Personel taşıma ve Yat gibi görevlerde kullanılmıştır.

1907-1911 yılları arasında Selanik’te, 1911-1923 Osmanlı Donanmasında, 1923-1993 yılları arasında da Türkiye Cumhuriyeti Donanmasında görev yapmış ve 1993 yılından itibaren de Rahmi Koç Müzesinde yaşamaktadır.

Gemi, Selanik şehri, Balkan Savaşı öncesi Osmanlı İmparatorluğu egemenliğinde iken, İdare-i Mahsusa sahipliğinde liman işletmesinde görev yapmaktaydı.

Çanakkale’ye Getirilme ve Donanmada Görevlendirilmesi (1911)

Balkan savaşları sırasında kaybedilerek Yunanlılara teslim edilen Selanik’te hizmet veren Selanik (Gonca) gemisine Osmanlı tarafından el konularak Çanakkale’ye kaçırılarak getirilmiştir. Çanakkale’ye ulaşan Selanik gemisi donanmada mayın gemisi olarak görevlendirilmiştir.

Birinci Mayın Dökücü Olarak Görevlendirilmesi (1911-1912)

1911 yılında Çanakkale’ye getirilen Selanik gemisi, doğrudan Osmanlı Donanması emrine verilerek Trablusgarp Savaşı (1911-1912; Osmanlı-İtalya Harbi) öncesinde Osmanlı Donanmasında destek gemisi olarak hizmet vermiştir. (1)

Trablusgarp Savaşı sürecinde Yunan savaş gemilerinin Çanakkale Boğazı’na doğru hareket halinde olması nedeniyle, Çanakkale Boğazı’nın ilk kez mayınlanması ihtiyacı doğmuş ve aralarında Selanik Gemisi’nin de bulunduğu filo tarafından Çanakkale Boğazı ilk kez mayınlanmıştır. Böylece, Selanik gemisi birinci mayın dökme görevini tamamlamıştır.

Birinci Mayın Toplayıcı Olarak Görevlendirilmesi (1914)

Osmanlı İmparatorluğu ve İtalya arasında süren savaş (Trablusgarp Savaşı, 1911–1912) sürecinde Çanakkale Boğazı’na dökülen mayınların, Trablusgarp Savaşı’nın ve ardından başlayan Balkan Savaşı’nın (1912-1913) yarattığı tehditlerin ortadan kalkmasının ardından kaldırılması ihtiyacı doğmuştur. Özellikle ticari gemilerin güvenliğini tehlikeye düşürmemek amacı ile mayın toplayıcı gemiler tarafından mayınlar kaldırılarak Çanakkale Boğazı’nın iki yönlü geçişi güvenli hale getirilmiştir.

Bu süreçte Selanik gemisi mayın toplayıcı olarak tadil edilmiş, bu çalışmalarda görevlendirilmiş ve mayınların kaldırılması çalışmalarında aktif görev almıştır. Mayınların kaldırılması işlemine 1914 yılının ilk aylarında başlanmış ve Nisan 1914’de tamamlanmıştır.

Mayın Nakil ve Dökme amaçlı Görevlendirilmesi (1914)

Birinci Dünya Harbi’nin (1914-1918) başlama sürecinde, Çanakkale Boğazı’na mayın döşenmesi amacı ile öncelikle fenerlerin söndürülmesi ve yabancı bayraklı ticaret gemilerinin bir hasara uğramaması konusuna özen gösterilmesi emirleri verilmişti.

Bölgede olan Selanik gemisine alabildiği kadar mayın yüklenmesi ve Çanakkale Boğazı’na mayın dökülmesi durumunda Selanik Gemisi’nin Kepez-Havuzlar hattını mayınlaması planlanmıştır. Depoda bulunan son 26 mayın zor koşullarda İstanbul'dan Çanakkale'ye Selanik Gemisi’nin gerçekleştirdiği seferler sonucunda getirilerek, Nusrat Gemisine nakledilmiştir.(2) Bu mayınlar, Nusrat tarafından 7 Mart gecesi Karanlık Liman’a (Erenköy) gizlice dökülecek ve 18 Mart 1915 günü ortak istila filosunun ciddi gemi kayıplarına neden olacaktır.

İkinci Mayın Dökücü Olarak Görevlendirilmesi (1914-1915)

Trablusgarp Savaşı (1911–1912) ve Balkan Savaşı (1912-1913) sürecinde Çanakkale Boğazı’na mayın döşenmesi ihtiyacı doğmuş ve tehdidin ortadan kalkması sonucunda mayınlar toplanmıştı. Ancak, I. Dünya Savaşı’nın (1914-1918) başlama sürecinde Çanakkale Boğazı’na tekrar mayın dökülmesi ihtiyacı doğmuştur.

Römorkör olarak imal edilen Selanik mayın gemisi en son mayın toplama gemisi olarak tadil edilmişti. Selanik, tekrar tadil edilerek mayın dökücü gemiye dönüştürüldü ve böylece on iki mayın alabilecek kapasiteye ulaştırıldı ve 1914 yılında Çanakkale’de bulunan gemi, tekrar mayın dökme özelliğine sahip oldu. (3)

Selanik gemisi, Çanakkale Boğazı’ndaki 1. ve 2. mayın hatlarının mayınla döşenmesi için görevlendirilmişti. Selanik gemisi 1. mayın hattını 3 Ağustos 1914 günü, 2. mayın hattını ise 6 Ağustos 1914 günü mayınlayarak görevini tamamlamıştır. Bu süreçte 1. mayın hattına 22 mayın, 2. mayın hattına ise 26 mayın Selanik gemisince döşenmiştir.(4)

Donanma Komutanlığının talimatı üzerine, 2 Mart 1915 tarihinde Selanik mayın dökme gemisi tarafından İstanbul’dan getirilen 26 adet karbonit mayın, gerektiğinde taktik bir engel olarak kullanılmak üzere saklanmıştır.

Yaşayan Kahraman Gemi; Selanik (Gonca) Gemisi

Çanakkale Boğazı Mayın Hatlarını Gösterir Harita

Osmanlı mayın gemileri 1915 Çanakkale Boğaz Savunmasında, Boğaz’ı kapatmak üzere 3 Ağustos 1914-11 Aralık 1915 tarihleri arasında Çanakkale Boğazı’nda toplamda 18 mayın hattı tesis etmiş ve bu hatlar, Selanik, İntibah ve Nusrat Mayın gemilerince mayınlanmıştır. Muharebeler süresince Bolayır, Hamidabad ve Sivrihisar torpidobotları ve motorbotlar vasıtasıyla da Çanakkale Boğazı’na müstakil olarak deniz mayını atılmıştır.(5)

İkinci Mayın Toplayıcı Olarak Görevlendirilmesi (1916-1918)

Selanik gemisi, Birinci Dünya Savaşı sonrası sivil denizciliğin etkilenmemesi amacı ile boğazın en kısa zamanda mayınlardan temizlenmesi çalışmalarında tekrar görev almıştır. (6) Selanik gemisi, 1923 yılında oluşturulan Üssü Bahri Mayın Bölüğü’nde 2-3 Nisan 1923 günlerinde mayın dökme ve toplama kursiyerlerine verilen gerçek ve benzetimli mayın dökme ve toplama eğitimlerinde görev almıştır. Donanmaya 1939 yılında katılan Atak mayın dökme gemisiyle birlikte Selanik gemisinde de donanma personeline uygulamalı mayın dökme ve toplama eğitimleri verilmiştir.(7)

Gemi, 2-15 Mayıs 1940 tarihleri arasında da İzmit Mayın Bölüğü ile Konca Ana Mayın Gruplarının gerçek mayın dökme tatbikatlarında eğitim gemisi olarak son görevini gerçekleştirmiştir. Selanik mayın gemisi 2-15 Mayıs 1940 tarihleri arasında İzmit Mayın Bölüğü ile Konca Ana Mayın Gruplarının tatbikatında da görev almıştır.

Römorkör ve zaman zaman da nakliye gemisi olarak görev yapan Selanik gemisi, bu süreçte ihtiyaç duyulduğunda donanmanın top ve torpido atış eğitimlerinde görev almış ve gerekli olan hedefleri taşıma ve konumlandırma çalışmalarını gerçekleştirmiştir.

Yaşayan Kahraman Gemi; Selanik (Gonca) Gemisi

Selanik Gemisi’nin Geçirdiği Evreler

Selanik gemisi, 18 Temmuz 1939 tarihinde gerçekleştirilecek tatbikat atışlarında kullanılacak hedefleri Derince’den Silivri’ye götürmüş ve konumlandırmıştır.

Atışlar, donanma gemilerinden olan Kemalreis, İsareis ve Hızırreis gambotları tarafından gerçekleştirilmiştir. Peyk torpido kruvazörü ve Doğan hücumbotu da hedeflere ikişer torpido atarak bu etkinliğe katılmışlardır. Denizaltıların torpido atışları ise I. İnönü, II. İnönü, Dumlupınar ve Sakarya denizaltıları tarafından gerçekleştirilmiştir. Tüm bu atışlar için Selanik gemisi hedeflerin atış alanına taşınmasında ve konumlandırılmasında görev almıştır. Eğitim tatbikatı bittikten sonra gemi bakım amacıyla, 18 Mayıs 1940 günü Haliç Tersanesi’ne girmiştir. (7)

Selanik İsminin Değiştirilmesi (1940)

Cumhuriyet döneminde, donanma tarafından İzmit Körfezi’nde "Konca Mayın Deposu" kurulmuş ve Selanik gemisi 1927 yılında depo komutanlığı emrine verilmiştir. (8) İzmit Körfezi, Osmanlı Devleti döneminde önemini hiçbir zaman kaybetmemiş, aksine bölge deniz ticaretinin yanı sıra deniz üslerine de ev sahipliği yapmıştır. Bu nedenle, körfezde sürekli olarak deniz üsleri ve komutanlıkları kurulmuştur. (9) İzmit Körfezi’nde bulunan Gölcük Askeri Üssü’ne ait Konca İskelesi’nde bahriye emrinde görev yapmakta olan ve 1940 yılının sonuna kadar adı Selanik olan geminin ismi, bağlı olduğu Konca İskelesi göz önüne alınarak Konca olarak değiştirilmiştir.

Kurtarma Gemisi Olarak Görevlendirilmesi (1940)

Selanik gemisine karaya oturmuş bulunan Zafer muhribini oturduğu zeminden çekerek kurtarma görevi verilmiştir. Muhribin mazotu boşaltıldıktan sonra, Gonca römorkörü tel halat yardımıyla Zafer muhribini oturduğu yerden çekmeye çalışmıştır. Bu süreçte tel halat kopmuş ve Selanik römorkörünün pervanesine dolanmıştır. Dalgıç yardımıyla tel halat pervaneden kurtarılmış ve Zafer muhribi oturduğu yerden Selanik gemisince çekilebilmiştir. 1940 yılında, Zafer muhribinin bordasına aborda olan Selanik römorkörü Zafer muhribini Gölcük Limanı’na başarıyla ulaştırmıştır. (10)

Personel Taşıma ve Römorkör Süreci (1944-1989)

Selanik römorkörünün 1944 yılında tersanede karina ve şaft tamiratı gerçekleştirilmiştir. Daha sonra geniş kapsamlı bir tadilat daha yapılarak bahriyede uzun yıllar personel taşıma görevi verilmiştir.

Zaman içinde yardımcı gemiler statüsünde Y-1003 borda numarası ile Gölcük’te Marmara ve Boğazlar Deniz Kolordu Komutanlığı bağlısı gemi olarak İstanbul Boğaz Komutanlığı emrinde 1960’lı yıllara kadar görev yapmıştır.

1959 yılında Donanma emrinde kalmak koşuluyla Gölcük Tersanesi’nde tadil edilerek personel taşıt gemisine dönüştürülmüş olan gemi, “Gonca” adıyla İzmit ile Gölcük arasında işçi ve personel taşıma gemisi olarak görevlendirilmiştir. Bu süreçte Y-1003 borda numarası ile Gölcük dışında Marmara ve Boğazlar Deniz Kolordu Komutanlığına bağlı olarak İstanbul Boğaz Komutanlığı emrinde 1960’lı yıllara kadar römorkör ve personel taşıma hizmetlerinde kullanılmıştır.

Geminin Hizmet Dışı Bırakılması (1989-1992)

Gonca gemisi, 1989 yılına kadar Gölcük Tersanesi personelinin ulaştırma hizmet gemisi olarak kullanılmış ve sonrasında hizmet dışı bırakılarak Maliye Bakanlığına devredilmiştir. (2)

1992 yılına kadar Başiskele’de bağlı kalan Gonca gemisi hurdacılar tarafından parçalanmayı beklerken, gemi ve deniz araştırmacısı Erol Ersan tarafından keşfedilmiş ve bu tarihi ve gazi geminin kurtarılması için girişimlerde bulunulmuştur.

Gonca Gemisi’nin Rahmi Koç Müzesi (RMK)’ya Kazandırılması (1993-2000)

Gemiyi fark eden Erol Ersan, Rahmi M. Koç Müzecilik ve Kültür Vakfına bu geminin kurtarılmasının önemini vurgulamıştır. Konuyla yakından ilgilenen Rahmi M. Koç, bu gazi geminin önemini değerlendirmiş, gemiyi beğenmiş ve geminin “Rahmi M. Koç Müzecilik ve Kültür Vakfı" tarafından müze koleksiyonunda yer almasını ve korunmasını sağlamıştır. (11)

Römorkör ile çekilerek İstanbul’a götürülen Gonca Gemisi’nin yenilenmesi çalışmalarına 1993 yılında başlanmış ve gemi 1997 yılında lüks bir yat olarak denize indirilmiştir. Bu süreçte adı Gonca olarak tescil edilen gemi, bir İngiliz denizcilik firmasının projeleri doğrultusunda ve yaklaşık üç yıl süren çalışmalar sonucunda Haliç ve Tuzla Tersanelerinde tekrar baştan aşağıya yenilenip yat haline dönüştürülmüş ve 2000 yılında RMK iskelesine bağlanmıştır.

Kaynakça:

1. Enes Seyhan; Trablusgarp Savaşı’nda Çanakkale Boğazı’nın Mayınlanması, Çanakkale Araştırmaları Türk Yıllığı, 22(34): 162-183.

2. Osman Öndeş; https://www.7deniz.net/kiymeti-bilinmeyen-bir-kahraman-romorkor-selanik-romorkoru.

3. Ferdi Uyanıker (2021) Gölcük Deniz Ana Üs Komutanlığının Tarihi Gelişimi (1921-2016),SAVSAD Savunma ve Savaş Araştırmaları Dergisi

4. Abdullah Burak Kandaş Türk Donanması, Çanakkale Savaşları Ansiklopedisi

5. Hüseyin Arabacı, Murat Karataş; Deniz Mayınlarının Osmanlı Devletindeki Gelişimi ve 1915 Çanakkale Boğaz Savunmasındaki Rolü, Vakanüvis-Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi.

6.Saim Besbelli; “Çanakkale’de Türk Bahriyesi (1914-1918)”, Donanma Dergisi

7. Ferdi Uyanıker; II. Dünya Savaşı Sürecinde Türk Donanmasındaki Gelişmeler, Marmara Üniversitesi, Doktora Tezi. S: 568

8. https://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/90-yillik-buharli-tekne-kocla-denizedondu-39256669.

9. Mustafa Hergüne; Tarihi Gelişim İçinde Kocaeli Liman Başkanlığı, II. Ulusal Liman Kongresi.

10. https://www.turkcewiki.org/wiki/İntibah_%28mayın_gemisi%29.

11. http://www.rmk-museum.org.tr/istanbul/koleksiyon/denizcilik/gonca-buharli-gemisi.

Refazettin Çığır / [email protected]

# YAZARIN DİĞER YAZILARI

Yazar Refazettin Çığır - Mesaj Gönder


göndermek için kutuyu işaretleyin

Yorum yazarak Haber Hürriyeti Topluluk Kuralları’nı kabul etmiş bulunuyor ve yorumunuzla ilgili doğrudan veya dolaylı tüm sorumluluğu tek başınıza üstleniyorsunuz. Yazılan yorumlardan Haber Hürriyeti hiçbir şekilde sorumlu tutulamaz.

Haber ajansları tarafından servis edilen tüm haberler Haber Hürriyeti editörlerinin hiçbir editöryel müdahalesi olmadan, ajans kanallarından geldiği şekliyle yayınlanmaktadır. Sitemize ajanslar üzerinden aktarılan haberlerin hukuki muhatabı Haber Hürriyeti değil haberi geçen ajanstır.



İZMİR MARKALARI

Şehir Markaları arasındaki yerinizi alın, fırsatı kaçırmayın

+90 (232) 246 82 46
Reklam bilgi