İstanbul’da
bazı semtlerin
adları
nasıl oluştu?

Eminönü  :  Osmanlı döneminde çarşıdaki esnafı denetleyen kişilere ‘emin’ denilir, bürolarının bulunduğu yer ise  Eminönü ismiyle bilinmekteydi.

Taksim : Burası İstanbul’un suyunun dağıtıldığı yer olduğu için Taksim denilirdi.

Aksaray :  Aksaray bölgesinden getirilen göçmenlerin yerleştiklerinden semte   bu isim verildi.

Beyazıt :  II.Beyazıt burada bir külliye yaptırdığı için külliye ile birlikte semtin  ismi de böyle kaldı.
Veliefendi :   Şeyhülislam Veli  Efendi’nin bu bölgede sahip olduğu  geniş araziler nedeniyle bu ad verildi.

Aşiyan : Tevfik Fikret bu semtte bulunan  evine Fas’ça kuş yuvası anlamına gelen aşiyan ismini vermişti. Semtte bu isimle anılmaya başladı.

Bebek : Fatih Sultan Mehmet’in bu bölgeyi koruması için gönderdiği bölükbaşı ‘Bebek ‘ lakaplıydı. Görevi bittikten sonrada bu bölgede  oturmaya devam eden bu kişiyi anımsatan bebek ismi kalıcı olmuştu.

Feriköy : Bölgenin isminin burada  uzun yıllar yaşamış olan Madam Feri’den esinlenerek oluşturulduğu  söylenir.

Çengelköy : Gemi çapaları yapım atölyeleri bulunduğundan bu isimle bilinir.

Şişli :Şiş imalatıyla uğraşan  aileler  burada oturduğundan  bu ismi aldı. Şaşkınbakkal : Yerleşimin olmadığı  zamanlarda burada açılan bir bakkal dükkanı halk arasında  iş yapamayacağı düşüncesiyle şaşkınbakkal ismiyle bilinirdi.

Tahtakale :  Arapçada  kale  altı anlamına gelen Taht-el-kale sözcüğünden türemiştir.

Üsküdar : Bizans döneminde Skutani olarak bilinen semt  zamanla değişime uğrayarak Üsküdar’a dönüşür.

Yeşilköy :  Ayestafenos adıyla bilinen ve daha çok Rumların yaşadığı bir köydü. Cumhuriyet döneminde isimlerin Türkçeleştirilmesi sırasında ismi Yeşilköy olarak değiştirildi

Etiler :   Etibank’ın kurduğu bir site nedeniyle bu isim verildi.

Gümüşsuyu :  Gümüş  kelimesi büyük su haznesi anlamına gelen gömüş kelimesinden türemiştir. Buradaki çeşmenin yokuşun üst kısmında bulunan bir su deposundan geldiğinden  bu ismi aldığı bilinir.

Osmanbey :   Osman Bey’in burada bulunan çiftliği nedeniyle halk   bu bölgeye Osmanbey ismini uygun görür.

Nişantaşı :  Eski zamanlarda ok atma yarışmalarının  yapıldığı yerdi.

Karaköy : Karai denilen müsevi vatandaşların  oturdukları bölge Kakai Köyü olarak bilinirdi. Zaman içerisinde Karaköy’e dönüşür.

Teşvikiye : Devrin padişahı bir mahalle kurulmasını  teşvik ettiği için semte Teşvikiye adı yakıştırıldı.

Tarabya : Bizans döneminde denize girilen ve tedavi yapılan yer anlamında Terapia ismi zaman içerisinde Tarabya’ya dönüşür.

Beşiktaş : Barbaros Hayrettin  sefere çıkacağı zamanlarda gemilerinin  hazırlığı   yerde gemilerin kıyıya  rahatça bağlanabilmesi için   sahile beş büyük  taş direk yaptırılmıştı.  O zamanlarda bu bölgeye  beş taş denirdi. Zaman içinde de Beşiktaş’a dönüşür.

Eski  devirlerde  ticaret  yolları

Tuz yolu :  Dünyada bilinen ilk yollar tuz kaynakları ile yerleşim merkezleri arasında yapılmıştır.

Kehribar  yolu : İÖ.2000 yıllarında Baltık Denizi kıyısında bulunan bol miktarda kehribar ticari amaçla başka ülkelere sevk edilmekteydi.

Kral yolu : Sart’tan başlayıp  Ankara üzerinden devam eden ve Sus şehrinde biten yoldur.
İpek yolu : Şöhreti günümüze kadar gelen bu ticari yol, Çin’den  Avrupa’ya kadar uzanır.

Roma yolu :  Doğuda İran’a ,batıda İskoçya’ya, kuzeyde Gal bölgesine güneyde ise Nil kıyılarına kadar uzanan yollardır.

Sarayda yapılan ilginç  kutlamalar
Tıraş töreni : Şehzadelerin ilk defa saç kestirecekleri zaman yapılan törendi.

Mevlit töreni  : Adet olduğu üzere Hz. Muhammet’in doğduğu gün Balıkhane köşkünde okunan mevlit’i dinlemek için devlet büyükleriyle birlikte kalabalık bir halk topluluğunun buraya gitmesi törenidir.

Selamlık resmi : Padişahın Cuma namazı için camiye gitmesi bu isimle anılırdı.
Valide sultan merasimi :  Her tahta çıkan padişahın annesi oturmakta olduğu eski saraydan yeni saraya getirilirdi.Valide Sultan’ı sarayda önce saray  mensupları  sonra padişah karşılar ve tebrik ederdi.

Sadaret töreni : Sadrazam göreve yeni başladığı zaman samur bir kürk giydirilerek sadrazamlık mühürünün verilmesi sırasında düzenlenen törendi.

Beşik töreni : Padişahın çocuğu olunca yaptırılan gümüş  beşik kalabalık eşliğinde harem kapısına kadar getirilip burada  kızlarağası’na teslim edilirdi.

Ulufe merasimi : Yeniçeri aylıkları üç ayda bir dağıtılırdı. Bu aylıkların dağıtılacağı zaman yapılan törene ulufe merasimi denilirdi.

Eski oyunlar
Genellikle batı , az miktarı da doğu ülkelerinden yurdumuza gelmişlerdir. Bir kısmı tarihe karışmış bazıları ise günümüzde bile oynanmakta.Bu oyunların  bazıları :                                        

Tavla :  Pers İmparatoru baş veziri olan Buzur Meyir tarafından yaklaşık 1500 yıl önce bulundu.Türkler  tarafından sevilerek oynanan oyunların başında gelirdi. Kürşad, Osmanlı, nevbahar , tokat  gibi değişik sayılabilecek  oynama şekilleri geliştirilmiştir.

Aşık oyunu : Koyunların diz  kemiğiyle  oynanırdı. Tarihi bir Türk oyunudur. Kaşkarlı Mahmut’un 1068 yılında yazdığı Divanü Lügatı Türk adlı eserinde bu oyundan bahseder. Aşıklar genellikle boyanır ve ağır olması için ortalarına birer kurşun takılırdı. Bir daire içerisinde bulunan aşıkları daire dışından atılan ve daha büyük bir kemik yarımıyla daire dışına çıkartma amacıyla oynanırdı. Eğer daire dışına çıkartmayı başaramazsa diğer oyuncu bu amaçla atış yapardı. Kim daha çok kemiği daire dışına çıkartmayı başarırsa oyumu kazanırdı.
 
Barbut: Çift zar atarak oynanan bir oyundur. Kumar amacıyla Beyazıd meydanının arkasındaki  kahvelerde oynanırdı.

Satranc-ı urefa : Tarihe karışmış oyunlardan birisidir. İki kişi tek zar ve yüz haneye ayrılmış karton  tablo üzerinde oynanırdı.  Oyunu Mevlit’in yazarı Süleyman Çelebi’nin icat ettiği var sayılır. Satranc_ı  Urefa tek bir zar ve oyuncu sayısı kadar piyonla günümüz kızma birader oyununa benzer tarzda bir otyundu. Oyun tahtasında toplam 101 kare vardı.Amaç gelen zardaki kadar basamağı ilerleyerek 101. basamağa ulaşmaktı.Oyun sırasında bazı noktalarda geriye dönülür. Bazı yerlerde daha ileri hamle yapılmasına olanak verirdi. Oyuna başlamak için zar ile mutlaka altı atmak gerekiyordu.
 
Peçiç :  Sekiz adet katır tırnağı ile oynanırdı.Taşlar avuç içerisinde karıştırılarak atılırdı. Karelere ayrılmış haç şeklindeki bir tahta üzerinde karşılıklı iki kişi eş olmak üzere toplam dört kişiyle oynanan bir oyundu. Her oyuncunun dört taşı vardı ve yere atılan katır tırnaklarının işaretli yüzlerinin alta veya üste gelmesine göre tahta üzerindeki taşlar ilerleyerek tahtanın çevresinde dolanıp tekrar orta yerde toplanırlardı. Hangi eş bunu daha önce başarırsa oyunu kazanırdı.
 
Beçiz oyunu: İki veya dört kişiyle ve altı adet zarla oynanırdı. Zarları tavla zarından farklıydı. Bir yüzlerinde sadece yek vardı. Diğer yüzleri ise boştu. Zarlar atıldıktan sonra bir siyah diğerleri beyaz olursa buna beçiz denirdi. Tüm atışların başka isimleri vardı. Hepsi beyaz olursa bahar, siyah olursa çaka gibi. 
 
Satranç : 7.yy da Hindistan’da bulunan satranç doğudan batıya aktarılan oyunlardan birisidir.   Fatih Sultan Mehmet zamanından beri oynanan en eski oyunlardan birisidir. Dama :  Mısırlı firavunlar tarafından bulunmuş bir oyundu. Mısır’da yapılan arkeolojik kazılar esnasında, firavunlara yakın olan itibarlı insanların kabirlerinde dama oyununa ait bir çok resimler bulunmuştur.  Luvr müzesinde firavunlara ait olan iki dama tahtası sergilenmektedir.  Bizanslılar daha sonra ise eski Romalılar oynamaya başlar. Damanın taşlarının  iki renkte olması savaşmaya hazır olan iki orduyu temsil eder. Padişah  Abdülaziz bu oyuna çok meraklı olduğundan sarayda damacıbaşı bulunurdu.

Osmanlı döneminde bazı ilkler
 İlk olarak  açılan okullar: Mekteb-i Hukuk-i Şâhâne (Hukuk), Mekteb-i Tıbbiye-i Şâhâne (Tıp), Mekteb-i Mülkiye-i Şâhâne (Siyasal Bilgiler),  ,İstanbul a ilk tünel 17 Ocak 1874 günü hizmete girdi. Dünyanın üçüncü yeraltı treni olan bu tünel 575 metre uzunluğunda ve 7 metre genişliğindedir.Yurt dışında katılınan ilk sergi 1851 yılında Londra da düzenlenen Tarım ve Sanayi Ürünleri Sergisidir. İlk kıyafet kanunu 3 Mart 1829 yılında  yayınlandı. Buna  göre  devlet memurlarının fes, pantolon ve kaput giymeleri kararlaştırıldı.İlk  ordu 1328 yılında Orhan Gazi Bey in emriyle kurulmuş olup bu orduya "Yaya" adı verilmişti. Matbaa, 1727 yılında faaliyete geçen İbrahim Müteferrika Matbaası'dır   Osmanlı tarihinde savaş meydanında şehit olan ilk ve tek padişah Birinci Murat'tır (1389 1  Kosovo Savaşı). "Sikke" adı verilen ilk Osmanlı madeni parası Orhan Gazi adına 1327 yılında basılmıştır.   

Katip Çelebi
1609-1658 yılları arasında yaşamış değerli bir ilim ve fikir adamıdır. İstanbul’da doğdu. Tüm yaşantısı kitap okumak ve ilmi araştırmalar ile geçti.  Tarih, coğrafya, maliye,askerlik ve denizcilik en çok ilgilendiği konulardı. Başlıca eserleri şunlardı
Keşfu’z Zunun : 20 yıl çalışarak oluşturduğu bu dev eser , 10000 İslam yazarının 14500 eseri incelenerek hazırlanmış 7 ciltlik bir çalışmadır.
Cihan Nüma : Devrin en büyük coğrafya kitabıdır. Yabancı ülkelerde defalarca basılmıştı.
Fezleke : 2 cilt halinde hazırlanmış Osmanlı Tarihidir.
Tuhfeltul  Kibar : Türk ve Osmanlı denizcilik kitabıdır.
Takvimut Teravit : Kronolojik olarak hazırlanmış dünya tarihidir.
Kaanun Name : Bazı devlet kanunlarını topladığı bir eserdir.

DR. CEM AYDEMİR